Logische Niveaus van Bateson en Dilts (Stel deze 81 vragen!)

De (neuro)logische niveaus van Gregory Bateson en Robert Dilts vormen een mooi model die voor verschillende doeleinden gebruikt kan worden. Als je dit model begrijpt, kun je er veel krachtige en mooie resultaten mee bereiken tijdens het coachen van anderen, het analyseren en oplossen van een probleem of tijdens het voeren van een betekenisvol gesprek. 

De niveaus in dit NLP-model geven verschillende graden aan waarmee we kunnen denken, voelen, weten en spreken. De lagere niveaus bevatten triviale zaken en gedachten. De hogere niveaus zijn complexer en zorgen bijna altijd voor meer bijzondere gesprekken, inzichten en oplossingen. Laten we er direct in gaan duiken.

De logische niveaus van Bateson en Dilts – Dit zijn ze alle 6:

neuologische niveaus

De logische niveaus zijn een nuttig hulpmiddel voor veel doeleinden. Ze kunnen gebruikt worden om over veranderingen na te denken, bij conflicten op een lijn te zitten, nieuwe inzichten te creëren door een probleem vanuit een hoger niveau te bekijken en om veranderingen aan te brengen per niveau.

De logische niveaus van Bateson en Dilts, van laag naar hoog:

  1. Omgeving: externe mogelijkheden of beperkingen: waar, wanneer en met wie?
  2. Gedrag: specifieke handelingen of reacties: wat (doe je goed)?
  3. Vermogens, oftewel kennis en vaardigheden: hoe?
  4. Overtuigingen en waarden: bekrachtiging, motivatie en toestemming: waarom?
  5. Identiteit: gevoel van onszelf: wie?
  6. De missie of het doel: wat betekent het, waarvoor, en voor wie?

Scherpe vragen om hoger in de logische niveaus van dit NLP-model te raken

neuologische niveaus

Hier vind je de juiste vragen om hogerop de logische niveaus van Bateson te komen.

Omgeving/context

Dit is het laagste niveau. Dit is de locatie waar je het laat zien en het gaat om concrete zaken die je kan waarnemen. Je kunt op dit niveau werken door te faciliteren. Vragen die je kan stellen zijn:

Waar, wanneer en met wie (niet)?

  • Waar ben ik?
  • Wanneer doe ik dit?
  • Wat is er allemaal te zien?
  • Met wie ben ik?
  • Waar reageer je op?

Gedrag

Één niveau hoger vinden we gedrag. Dit is het enige niveau dat meetbaar is, en samen met het omgevingsniveau is het het enige niveau dat zichtbaar is. Op dit niveau moet het uteindelijk gebeuren. Je kunt op dit niveau werken door te instrueren. Nu denken we al in een heel andere richting.

  • Wat kan ik doen?
  • Wat doe ik (al)?
  • Hoe doe ik dat?
  • Wat zijn mijn acties?
  • Wat is het resultaat, zintuiglijk waarneembaar?

Capaciteiten/vaardigheden

Wanneer mensen een droom willen najagen, krijgen ze vaak juist kritiek te horen, en ze krijgen te horen dat ze het niet moeten doen. Veel mensen maken daardoor die grote beslissing uiteindelijk niet. Stel dat iemand naar het buitenland wil om een nieuw creatief project op te zetten, dan kun je die persoon juist op basis van zijn of haar capaciteiten aanspreken: ‘Je lijkt me een gemotiveerd/toegewijd/avontuurlijk/vastberaden persoon omdat je dat doet. Er is veel moed en lef voor nodig om naar een nieuwe plaats te gaan waar je de taal niet kent en iedereen moet achterlaten. Je wil je creativiteit erin kwijt.’

Nu spreken we over vaardigheden, capaciteiten, talenten, kwaliteiten, emoties en deugden. Hiermee raken we onze cliënt op een nóg dieper niveau. Je kunt op dit niveau werken door te doceren. Daarnaast geeft de TOTE-analyse informatie prijs over dit niveau. Eenvoudigere manieren om hier informatie over te krijgen, zijn de volgende vragen:

  • Wat kan ik?
  • Welke vaardigheden, deugden, capaciteiten en vermogens heb ik?
  • Waartoe ben ik in staat?
  • Hoe kan ik dit de volgende keer doen?
  • Wat zijn mijn gaven?
  • Wat moet je kunnen om {Peter} te zijn?
  • Wat moet je daarvoor, kunnen om {gedrag} te doen?
  • Ook de negatieve vraag stellen: wat kun je niet?

Anekdote: hoewel normaal gesproken aangeraden wordt om met de onderste niveaus te beginnen als je een gesprek met iemand begint, was er eens een groepje kinderen dat naar een opleidingsinstituut ging, en onbekende mensen op de terrassen vroeg: ‘Wat heb je (tot nu toe) vandaag geleerd?’ Daarna gaven ze zelfs een compliment! Dit maakte deze mensen erg blij. Je kunt een gesprek dus zeker ook hoger in de niveaus beginnen.

Waarden (criteria) en overtuigingen

Weer een complete stap hoger. Op dit niveau vinden veranderingen het meest eenvoudig plaats. Overtuigingen en waarden leveren namelijk energie om in beweging te komen. Als je op dit niveau aan het werk bent, dan ben je aan het motiveren.

Daarnaast kun je iemand krachtig coachen op dit niveau als je het gebruikt in combinatie met het ‘consistency-principe’. Als je eerst naar iemands waardes en overtuigingen vraagt en daarna het gewenste resultaat aanhaalt, zal die persoon instemmen met de oplossing. De waardes en overtuigingen moeten daarvoor wel relevant zijn voor de oplossing. Bijvoorbeeld: “Vind jij behulpzaamheid belangrijk? Oké, gaaf dat je dat belangrijk vindt! Wil jij ons, als behulpzaam persoon zijnde, een lift geven?” Het is over het algemeen goed om je constant af te vragen: wat motiveert deze persoon?

Er is ook een grote kans dat overtuigingen onbewust aanwezig zijn. Door de vragen van dit model te stellen, kun je de overtuigingen bewust maken en duidelijk krijgen.

Waarden:

  • Waarom doe je het? Waarom doe je wat je doet?
  • Wat betekent het voor je?
  • Wat/wie inspireerde je om ermee te beginnen?
  • Wat motiveerde je om dit te doen?
  • Wat verdien jij (om te bereiken)?
  • Wat is waardevol voor je?
  • Wat is voor jou belangrijk (als het om doelvermogen gaat)? Wat vind je belangrijk (in context x: carrière, relaties, familie, gezondheid, spiritualiteit…)?
  • Waarom vind je dat (belangrijk)?
  • Wat is nóg belangrijker?
  • Onder wat voor omstandigheden zou je bereid zijn om geen {criteria} te hebben?
  • Wat vind jij daarvan het allerbelangrijkst?
  • Wat zijn belangrijke waarden voor jou?
  • Wat is voor jou het belangrijkst?
  • Wat maakt dat nou uit? En dus?
  • Waar gaat het je om?
  • Wat vind je het belangrijkste in het leven?
  • Waar ga je van uit?
  • Wat betekent {doelvermogen/onderwerp} voor jou?
  • Waarom doe je dit, wat levert het je op?
  • Als er een negatief antwoord uit: “Wat zou je in plaats daarvan willen doen?”
  • Wanneer was dat moment waarop je dacht: Yes, ik weet het, ik ga (vul in) doen!
  • Wat zou er gebeuren als je het niet deed?
  • Wat wordt voorondersteld?
  • Wat zorgt ervoor dat de vonk blijft branden en dat je dit blijft doen iedere dag?
  • Ik ben heel nieuwsgierig over iets: wat inspireerde je om … te worden?
  • Wat motiveert jou?
  • Wat is jouw drive om door te gaan?
  • Wat motiveert je om x te doen?
  • Wat geeft je {tegenovergestelde van probleem}?
  • Waardoor kom je in actie?
  • Waarom wil je x?
  • Waarom is het belangrijk voor jou om te {waarde, bijv. vertrouwen} in {context}?
  • Wat doet dat met je, als waarde A, B, C en D er is?
  • Als je {alle tot nu toe uitgevraagde waarden} hebt, wat zou er dan nog voor kunnen zorgen dat je weggaat? (Het antwoord vormt ook een waarde).
  • Als je {alle tot nu toe uitgevraagde waarden} hebt, wat zou er dan nog meer moeten gebeuren zodat je blijft? (Het antwoord vormt ook een waarde).
  • Zet de waarden eventueel op volgorde: wat is voor jou het meest belangrijk? Doe dit lekker snel, zodat het onderbewuste het werk kan doen.

Overtuigingen:

  • Waar geloof je in (over het doelvermogen)?
  • Waarover moet je overtuigd zijn om dat te kunnen? Waarin moet je geloven?
  • Waarvan ben je overtuigd? Ben je daar absoluut van overtuigd?
  • (en daarna: hoe weet je dat? Waar baseer je dat op?  Bijvoorbeeld: hoe weet je dat het voor mensen belangrijk is hun eigen oordeel te vertrouwen? Wat zijn de ervaringen waarop hij zijn overtuiging baseert?)

Identiteit

neuologische niveaus

Wie op identiteitsniveau werkt, is een inspirator. Natuurlijk kun je identiteit op taalkundig niveau prima gebruiken. Bijvoorbeeld om tot inzichten te komen of om iemand te overtuigen (“Wil jij ons, als behulpzaam persoon zijnde, een lift geven?”). Gaan we echter dieper kijken, dan ken je je identiteit pas wanneer woorden ophouden. Wanneer we stoppen met woorden, ontdekken we onze ware identiteit. Hoe je dat doet, is door middel van stilte/meditatie, waarna je erachter gaat komen dat we de lagere logische niveaus hebben verward met onze identiteit. Ga je vervolgens weer woorden aan je identiteit geven, dan wordt het weer een overtuiging.

In het voorbeeld van de vorige paragraaf is identiteit ook al langsgekomen: “Wil jij ons, als behulpzaam persoon zijnde, een lift geven?” Natuurlijk kan je dit niet alleen voor eigen belangen inzetten, maar ook om iemand te coachen.

  • Wat zegt dat over mij?
  • Wie ben ik?
  • Welke rol vervul ik in deze context?
  • Hoe zie ik mezelf?
  • Wat maakt dat Debbie?
  • “Wie ben je met het doelvermogen?”
  • Metafoor: waarmee vergelijk je jezelf?
  • Vraag naar karakterkenmerken.

Missie

Op het hoogste niveau ben je een awakener en ga je ontdekken wat een persoon bijdraagt aan de wereld. Het universum is namelijk groter dan identiteit, dus groter dan ieder individu. Iedereen maakt deel uit van een groter geheel, en tegelijk is iedereen een afspiegeling van dit groter geheel.

Het is een mooie oefening om te ontdekken op welke manier je lagere niveaus dit kunnen ondersteunen en in welke mate ze überhaupt congruent zijn met je missie. Als je dit niveau wijzigt zullen de onderste niveaus automatisch mee veranderen. Deze werking is ook van toepassing op alle andere niveaus. De missie schijnt namelijk overal doorheen!

Ook is het goed om bewust te zijn van de vraag: kun je je missie ontdekken of kun je je missie bedenken? Als je je missie bedenkt, dan probeer je een bedenksel te blijven van datgene wat je graag wil zijn. Dit is een mis-match met jezelf. Als je je missie (wat niet in woorden is uit te drukken) ontdekt, dan word je bewust van datgene wat je toch al deed. Hier kun je expressie aan geven en dat leidt tot congruentie en spirituele ontwikkeling.

  • Waartoe?
  • Wat was je motivatie waarvoor je het deed?
  • Wat wilde je bijdragen door dat te doen?
  • Wat is mijn doel?
  • Wat is mijn effect op anderen? Wat vragen anderen aan mij?
  • Wat is jouw droom? Roeping? Welke droom draag ik uit?
  • Waarvan gaat jouw lampje aan? (Stel, je was een lamp)
  • Wat kom jij ons brengen?
  • Wie ben ik nog meer aan het dienen als een congruent persoon?
  • Wat is mijn misse?
  • Wat is de visie die ik naleef of representeer?
  • Wat is het grotere geheel waar zijn inspiratie uit voortkomt?’’
  • Wat is de zin van jouw leven?
  • Wat wil ik betekenen voor de omgeving waar ik deel van uitmaak?
  • Wat draag jij bij aan de wereld?
  • Voor welk groter doel doe ik dit?
  • Wat is mijn zingeving?

Wat is je essentie/hartewens/verlangen? Je missie voedt jou, was er voor jou en gaat veel verder/dieper dan jou!

Algemene vragen om hogerop te raken

logische niveaus bateson

  • Waartoe leidt dat?
  • Wat is daarbij belangrijk voor jou?
  • Wat is nóg belangrijker?
  • En als je dat doet, wat levert jou dat op?
  • En als dat gebeurt, wat zijn dan de effecten dáárvan?
  • En het resultaat daarvan was?
  • Wat heeft het je opgeleverd?
  • Wat schenkt het je?
  • Wat is daar de impact van?
  • Waar is dit een voorbeeld van?
  • Voor welk doel?
  • Wat is je intentie?

Gebruik deze vragen en improviseer zelf om iemand hogerop deze logische niveaus te leiden, bijvoorbeeld in je NLP-coaching.

De overtreffende trap: visie

Als je een synthese van identiteit en missie maakt, creëer je je visie. Sta je in contact met je identiteit en missie, dan kun je dit concretiseren door middel van visualisatie (=visie). Op deze manier kom je los van je ego en volg je je congruente weg.

Meer over de werking van de logische niveaus van Bateson

  • Hoe hoger het niveau, hoe groter de invloed die het heeft (op de lagere niveaus). Wees hier dus bewust van als je iemand wil overtuigen.
  • Een oplossing ligt veelal niet op het niveau waar het probleem wordt ontdekt, maar op een ander niveau.
  • Lagere niveaus zijn makkelijker te veranderen dan hogere niveaus.
  • De niveaus zijn afhankelijk van elkaar.
  • Als je op een lager niveau iets verandert leidt dat misschien tot een verandering op een hoger niveau. Als je op een hoger niveau iets verandert leidt dat altijd tot een verandering op een lager niveau.

Meestgebruikte toepassingen van de logische niveaus

logische niveaus nlp

Elk gedrag heeft een positieve intentie. Een roker wil bijvoorbeeld ontspannen en haalt die ontspanning uit een sigaret. Een alcoholist wil zijn liefdesverdriet vergeten. Wanneer dit gedrag de  onderliggende behoefte niet bevredigt kan er naar een hoger niveau gekeken worden. Wat zijn je doelen? Wie ben je? Wat is je werkelijke behoefte? Ga vervolgens weer terug naar een lager logisch niveau en bevredig die behoefte door het gedrag of de omgeving op een positieve manier te veranderen. Dit heet ‘lateraal chuncken’.

Als bijvoorbeeld de waarde ‘vriendschap’ voorheen bevredigd werd door samen te roken, kan er van het gedrag ‘roken’ naar dat hogere niveau ‘vriendschap’ gesprongen worden. Bij het nadenken over vriendschap kan vastgesteld worden dat andere activiteiten zoals samen voetbal kijken of samen thee drinken daar ook invulling aan geven.

Dit proces van lateraal chuncken (eerst upchuncken, en daarna een andere downchunck-voorbeeld vinden) is overigens erg nuttig in mediation en onderhandeling. Je bent van een specifiek gedrag van vriendschap, samen roken, naar een groter begrip aan het springen, vriendschap zelf, om vervolgens weer tot specifiek gedrag te komen die ook invulling geeft aan de waarde ‘vriendschap’.

Enkele andere toepassingen van de logische niveaus:

  • De logische niveaus zijn een nuttige analyse-tool voor een situatie of een probleem, door op alle niveaus informatie te verzamelen.
  • Je kunt een ander, door middel van vragen, baar andere logische niveaus leiden zodat je meer informatie krijgt: je verkent én verruimt het wereldbeeld.
  • Wanneer de niveaus gelijk zijn, kun je ook van congruentie spreken. Dit kun je dus ook onderzoeken met de logische niveaus.
  • Het is een gesprekstechnieken-tool voor het aanknopen van gesprekken met mensen. Als je met onbekende mensen een gesprek begint en open vragen stelt, ga dan van onderaan de piramide omhoog in volgorde. Zo krijg je onderscheidende gesprekken die van nature ontstaan en je krijgt meer variatie in je gesprekken.
  • Het kan voor feedback gebruikt worden: “Jullie identiteiten zijn allemaal uitstekend maar hebben jullie in je gedrag problemen gehad met de oefening?”
  • Bij conflicten kan eraan gedacht worden dat gedrag de mens niet maakt tot wie hij is.
  • Conflicten kunnen opgelost worden door van logisch niveau te schakelen. We zullen binnenkort een erg handige mediation-techniek plaatsen die hiervan gebruikmaakt.
  • Innerlijke conflicten kunnen ook opgelost worden met het kijken naar de hogere logische niveaus. Bijvoorbeeld met de techniek: ‘Onderhandelen met delen’, oftewel ‘Parts Integration’. 
  • Je kunt bij mensen aansluiten op het logisch niveau waarop zij aan het communiceren zijn, om een connectie met die persoon te maken (rapport).
  • Je kunt mensen motiveren door ze aan te spreken op hun hogere logische niveaus.

Oefening: herkennen van de logische niveaus van Bateson en Dilts

A vertelt iets indrukwekkends dat hij laatst mee heeft gemaakt. B en C luisteren en ontdekken op welke logische niveaus A de informatie gaf.
Doe dit ook een keer tijdens het luisteren naar interviews op radio, TV of een gesprek. Welke logische niveaus gebruiken de gesprekspartners?

Oefening: behendigheid krijgen in het herkennen van de logische niveaus van Bateson en Dilts

A bedenkt twee of drie zinnen. B en C luisteren en ontdekken op welke logische niveaus A de informatie gaf. Herhaal dit meerdere keren om hier bekend mee te raken.

Oefening: klimmen in de logische niveaus (klimmen in de piramide)!

A vertelt over een ervaring. B luistert en stelt vragen en geeft samenvattingen die erop gericht zijn om A steeds naar een aansluitend/hoger logisch niveau te leiden. Het doel is om informatie op alle logische niveaus te krijgen. Dit is een handige analyse-tool, en het maakt een gesprek vooral ook betekenisvoller.

Oefening: de niveaus ‘in het wild’ als analysetool gebruiken

Vraag iemand om een probleem met jou te bespreken. Analyseer dit probleem door de logische niveaus te gebruiken.
Vraag vervolgens deze persoon welke overtuigingen hij/zij heeft over het onderwerp. Ga na op welk logisch niveau deze overtuigingen zitten (‘Deze overtuiging zit op het niveau van…’}.

Oefening: jouw gewenste identiteit

  1. Bepaal jouw gewenste ‘identiteit’ (wat eigenlijk een rol is).
  2. Maak een representatie van deze gewenste identiteit: wat denkt hij, wat zijn zijn emoties, fysiologie, welke (kracht)vragen stelt hij zichzelf? etc.
  3. Hoe zien de logische niveaus eruit in het licht van de gewenste identiteit?
  4. Leef een hele week volgens deze nieuwe identiteit!

Oefening: de logische niveaus als consultatietool gebruiken

  • Breng de logische niveaus van een organisatie in kaart waar jij mee verbonden bent.
  • Betrek ook jezelf erin: op welke manier kun je wel of niet op een ecologische manier onderdeel zijn van deze organisatie?
  • Geef zo nodig adviezen voor deze organisatie, gericht op het congruenter maken van de logische niveaus.
  • Geef ook adviezen voor werving en selectie, gebruik makend van de logische niveaus van de organisatie.

Interventie: congruent maken van de logische niveaus (Logical Level Alignment)

neuologische niveaus

Voel je dat je incongruent gedrag hebt, of voel je onzekerheid, gebrek aan capaciteiten of een belemmerend gevoel? Doe dan deze interventie.

  1. Bepaal wat een context van je is waarin je congruentie wil. Dit is bijvoorbeeld een doel dat je gesteld hebt.
  2. Leg de logische niveaus op een rijtje op de grond.
  3. Begin bij omgeving en werk je weg omhoog naar missie/spiritualiteit: je zet steeds een stap naar voren  om bij het volgende logisch niveau te komen. Beantwoord bij iedere stap de corresponderende vragen met betrekking tot je situatie waarin je congruentie wil. Het gaat dus om de huidige situatie.
  4. Bij het hoogste logische niveau anker je het gevoel na het beantwoorden van je vragen. Terwijl je dat anker afvuurt, loop je terug naar ieder lager niveau. Stel daarbij steeds vragen zoals: ‘Neem je fysiologie en innerlijke ervaring mee naar identiteitsniveau en merk op hoe het je eerdere representatie van jouw identiteitservaring versterkt of verrijkt… (…) Hoe het  je vermogens versterkt, verandert of verrijkt… Etc.
  5. Als je klaar bent, reflecteer je: waar zit voor jou de verandering? Wat zal dat je opleveren? Is op dit moment mijn gedrag, vermogens, overtuigingen, waarden of identiteit niet toereikend/ineffectief?

Variaties: je kunt bovenstaande techniek doen met allerlei contexten van je leven. Bijvoorbeeld met je doel, met je probleem, met je huidige situatie of met je beste ik. Ook kun je de niveaus helemaal integreren door ze meerdere keren te doorlopen, achterstevoren te doorlopen en door ze vanaf de metapositie te benoemen.

Droom Leef Geniet Aanbieding

Neurologische niveaus van Dilts VS Logische niveaus van NLP

Het is belangrijk op te merken dat er een groot verwijt is tegen de neurologische niveaus van Dilts, omdat ze een persoon inhoud kunnen opleggen. En wanneer dat gebeurt, spreken we niet van zuivere NLP. Niet iedereen gelooft bijvoorbeeld in een spirituele missie, terwijl de neurologische niveaus dat wel opleggen. De oorspronkelijke logische niveaus van NLP zijn daarentegen volledig inhoud-vrij: ze zijn enkel een manier om inhoud in te delen en een manier om door inhoud te navigeren. Daarover volgt binnenkort een artikel. De logische niveaus van Bateson/Dilts worden in ieder geval behandeld in de NLP Practitioner  en Master Practitioner Opleidingen.

Verder lezen? Praktisch boek over werken met de logische niveaus (tip!)

Het praktische boek ‘Verander je overtuigingen’ van Robert Dilts gaat nog eens extra diep op dit onderwerp in. Schaf deze aanrader hieronder aan.

Tot slot hebben we nog gratis bronnen voor je

Gerelateerde artikelen: ook interessant?

Bedankt voor het lezen. Reageer even hieronder en dan zal ik reageren. En... sharing is caring!